Müzik ve Sesin Doğası

Müzik, insanların hislerini, düşüncelerini, doğadan aldıklarını ve bazen de salt doğayı anlatan, ifade eden, düzenlenmiş seslerdir. En ilkel çağlardan beri var olduğu bilinmektedir.

Musiki kelimesinin kökeni Yunanca "m-o-u-s-a" (peri) kelimesinden gelir ve ta musiké perilerin konuştuğu dil anlamını taşır. Mûsikiye daha sonraları İslâmi terimle meleklerin dili de denilmiştir.

Ses Nedir ve Özellikleri Nelerdir?

Herhangi bir cisimden çıkan ses dalgalarının hava aracılığıyla kulağımıza ulaşmasına ses denir. İnsan kulağı 20 ile 20.000 Hz arasındaki sesleri duyabilir.

Yükseklik

Seslerin tizliğini (inceliğini) ve pesliğini (kalınlığını) ifade eder.

Tını

Sesin ayırt edilebilme özelliği olan rengi-kişiliğidir. Örn: Keman sesi, insan sesi.

Şiddet (Gürlük)

Sesin kuvvetliliğini ve hafifliğini ifade eder.

Süreklilik

Sesin zaman içindeki yayılımını ifade eder. Uzunluk ve kısalığını belirtir.

Vurgu

İfade ve yorum itibariyle seslerin vurgulanmasıdır.

Temel Pratik Kavramları

Müzik icrasında ve eğitiminde sürekli karşımıza çıkan bazı temel okuma ve ölçülendirme terimleri vardır.

Solfej

"Okuma" anlamına gelir. Notaları adlarıyla, sesleriyle ve süreleriyle okumaya denir.

Bona

Sesleri sadece adları ve süreleriyle (ses yüksekliklerini katmadan) okumaya denir.

Vuruş

Bir müzik yapıtını okurken süreleri oranlayıp ölçülendirebilmek için uygulanan yöntemdir. Ölçü esas alınarak el, ayak vb. ile uygulanır.

Notalar ve Anahtarlar

Porte (Dizek): Notaların üzerine yazıldığı beş çizgi, dört eşit aralıktan oluşan şekle denir.

Evrensel nota dili ve porte 11. yüzyılda İtalya'da bir rahip olan Guido d'Arezzo tarafından bulunmuştur. Harflerle gösterimi: Do:C, Re:D, Mi:E, Fa:F, Sol:G, La:A, Si:B.

La sesinin uluslararası bir standarda kavuşturulmasıyla frekansı 440 Hz. olarak saptanmıştır. Temel alınmasının nedeni bebeklerin ilk doğduğunda la sesi çıkarmalarıdır.

Anahtarlar

Başında anahtar görmediğimiz bir dizekte yer alan notalara isim veremeyiz. 3 çeşit anahtar vardır:

𝄞

Sol Anahtarı

Alttan 2. çizgiden başlar.

𝄢

Fa Anahtarı

İki nokta arası "Fa"dır.

𝄡

Do Anahtarı

Birleşim yeri "Do"dur.

Nota Değerleri, Uzatmalar ve Esler

Nota yazısı sadece ses yüksekliğini değil, sesin ne kadar süreyle çalınacağını da belirtir.

𝅝

Birlik Nota

En uzun notadır ve 4 vuruş süresince uzar.

𝅗𝅥

İkilik Nota

Birlik notanın bölünmüş halidir, 2 vuruş değerindedir.

𝅘𝅥

Dörtlük Nota

İkilik notanın bölünmüş halidir, 1 vuruş değerindedir.

𝅘𝅥𝅮

Sekizlik Nota

Dörtlük notanın ikiye bölünmesiyle elde edilen yarım vuruşluk notadır.

Esler (Susku)

Müzikte susulması gereken yerlere es denir.

𝄻

Birlik Es

4 Vuruş Sus

𝄽

Dörtlük Es

1 Vuruş Sus

Uzatma İşaretleri

Uzatma Noktası: Herhangi bir notanın yanına konulan nokta, o notayı kendi değerinin yarısı kadar uzatır. Çift nokta varsa, birinci notanın yarısı kadar daha eklenir.
Uzatma Bağı: Aynı adı taşıyan iki notayı birbirine bağlar, iki notanın süresi birleştirilerek okunur.
Puandorg (Fermata): Notayı serbest olarak uzatır, yorumcuya bırakılır (genelde iki katı uzar).

Ritim ve Ölçü Kavramı

Ritim doğada ve evrende var olan bir olgudur. Müzikte ise vuruşlar bir araya geldiğinde gruplanır ve vurgu aldığı vuruşa göre ikili/üçlü gruplar oluşturur.

Müziğin çizgilerle kendi içinde ayrıldığı bölmelere ölçü, bu çizgilere ise ölçü çizgisi denir. Parçanın bittiğini belirten çift çizgiye final çizgisi adı verilir.

Ölçülerin Zamana Göre Düzenlenmesi

İki Zamanlı Ölçüler: Biri güçlü, öteki zayıf iki vuruştan oluşur; en çok kullanılanı iki dörtlüktür (2/4).
Üç Zamanlı Ölçüler: Bir güçlü, iki zayıf vuruş duyulur. En çok kullanılanı üç dörtlüktür (3/4). Valslerde sık rastlanır.
Dört Zamanlı Ölçüler: İki vurgulu iki grup vardır, birinci vuruştaki vurgu en güçlüdür. Dört dörtlük (4/4) yerine "C" harfine benzer sembol de kullanılır.

Başa dönülmesi gerektiğini belirten tekrarlı çift çizgiye "Reprise" denir. Eğer 1. ve 2. bitişlerin farklı olması istenirse "dolap" denilen sembol kullanılır.

Tempo ve Gürlük Terimleri

Tempo, müzik parçasının "hız"ını belirler. İstenilen tempoyu tam olarak belirtmek için, metronom değerleri (Örn: dörtlük = 120) kullanılır.

İnteraktif Dijital Metronom

Aşağıdaki kaydırıcıyı kullanarak BPM (Dakikadaki Vuruş Sayısı) değerini ayarlayabilirsiniz. Kaydırdıkça hıza uygun düşen İtalyanca tempo terimini görebilirsiniz.

120 BPM

Allegretto (Oldukça Hızlı)

Tempo değişimlerinde yavaşlamak için Ritardando (Rit.) / Rallentando (Rall.), hızlanmak için Accelerando (Accel.) kullanılır.

Gürlük (Dinamik) Terimleri

Gürlüğün yavaş yavaş artması için crescendo (cresc.), azalması için decrescendo (decresc.) veya diminuendo (dim.) kullanılır.

fff: Son derece gür (molto fortissimo)
ff: Çok gür (fortissimo)
f: Gür (forte)
mf: Orta gürlükte (mezzoforte)
mp: Hafif gürlükte (mezzopiano)
p: Hafif (piano)
pp: Çok hafif (pianissimo)
ppp: Son derece hafif (molto pianissimo)

Değiştirici ve Süsleme İşaretleri

Seslerin etkilerini değiştiren ve anlatılmak istenen duyguyu ifade eden işaretlerdir.

Değiştirici İşaretler (Arızalar)

♯

Diyez (#)

Önüne geldiği sesi yarım ses inceltir.

♭

Bemol (b)

Önüne geldiği notayı yarım ses kalınlaştırır (pesleştirir).

♮

Naturel (Bekar)

Değiştirilmiş bir notayı tekrar doğal haline döndürür.

Anarmonik Sesler: Tampere sistemde (piyanoda) aynı tuşa denk gelen fakat isimleri farklı olan seslerdir. (Örneğin: Do diyez ve Re bemol aynı notadır).

Aksan ve Süsleme İşaretleri

Staccato (.): Notayı arkasından gelen notadan ayırmak veya kesik kesik çalınmasını sağlamak için kullanılır.
Legato/Tenuto (-): Üzerine konulduğu notanın belirgin şekilde ifade edilmesi içindir. Nota yayarak icra edilir.
Forzando (>): Notanın gür ve güçlü çalınmasına yarar.
Sforzando (sfz): Notanın "çok" güçlü icra edilmesini sağlar.
Nefes (,): Porte üzerine konur, orada kısa bir nefes alınmasını sağlar.
Tril (tr): Gam içerisinde kendisinden sonra gelen nota ile dalgalandırılarak yapılır.

Ses Dizileri ve Gamlar

Belli oktav içindeki belli ses ve aralık düzenine dizi denir. Diziler altı kümede toplanır: Pentatonik, Modlar, Makam dizileri, Tonal diziler (Batı müziğinde evrenseldir), Caz dizileri, Atonal diziler.

Oktav: Aynı ismi taşıyan iki ses arasındaki sekiz notalık aralığa denir.

Gam: Bir sesten başlayıp, o sesin oktavında sona eren dizidir. Kalından inceye gidene çıkıcı, inceden kalına gidene inici gam denir.

Majör Diziler

Majör kelimesi "büyük" anlamında kullanılır. Bunun nedeni birinci ve üçüncü sesler arasındaki üçlü aralığın "majör (büyük) üçlü" olmasıdır (iki tam ses içerir).

Sıralanış: 2 tam, 1 yarım, 3 tam, 1 yarım aralık bulunur.
Dereceler: Birinci ses "eksen (temel)", beşinci ses "çeken (dominant)", yedinci ses "yeden (sansibl)" olarak adlandırılır.

Minör Diziler

Majörden temel farkı birinci ve üçüncü sesi arasındaki aralığın "küçük üçlü" (1,5 perde) olmasıdır.

Sıralanış: 1 tam, 1 yarım, 2 tam, 1 yarım, 2 tam.
Armonik Minör: Minör dizide yedinci (yeden) sesin yarım perde tizleştirilmesiyle elde edilir.
Melodik Minör: Armonik minörde oluşan bir buçuk perdelik uzaklığı yumuşatmak için altıncı sesin de yarım perde tizleştirilmesiyle elde edilir.