Anadolu’nun kadim kültürü olan Zeybek, Cumhuriyet’in ilanından hemen önce ve sonra büyük bir dönüşüm geçirmiştir. Bu dönüşümün en zarif meyvesi ise şüphesiz Tarcan Zeybeği‘dir. Bir beden eğitimi öğretmeni ve halk kültürü araştırmacısı olan Selim Sırrı Tarcan’ın estetik dokunuşlarıyla şekillenen bu oyun, bugün sadece bir halk dansı değil, aynı zamanda modernleşme tarihimizin bir simgesidir.
Selim Sırrı Tarcan
İsveç’te eğitim gördüğü yıllarda halk danslarının toplumları birleştirici gücünü gözlemleyen Selim Sırrı Tarcan, Türkiye’ye döndüğünde zeybek oyunlarını modernize etme fikrini benimsemiştir. 1916’da derleyip düzenlediği bu “Yeni Zeybek” formu, ilk kez 1917’de Kadıköy’de halka sunulmuştur.
Tarcan, geleneksel zeybeğin sert figürlerini jimnastik ve bale estetiğiyle harmanlayarak, “dağdaki efeyi salona, medeni bir birey olarak” taşımayı hedeflemiştir.
Tarcan Zeybeği’ni Farklı Kılan Özellikler
Tarcan Zeybeği, bildiğimiz “Harmandalı” veya “Aydın Zeybeği” gibi geleneksel formlardan bazı temel noktalarla ayrılır:
Toplumsal Cinsiyet Eşitliği: En dikkat çekici yönü, kadın ve erkeğin el ele, yan yana oynayabildiği bir salon dansı olarak tasarlanmasıdır.
Duruş ve Estetik: Gelenekseldeki diz vurma ve yere çökme hareketleri yumuşatılmış; bunun yerine dik bir postür ve omuz hizasında kavisli kol hareketleri ön plana çıkarılmıştır.
Müzikal Yapı: Genellikle 9/8’lik aksak ritim üzerine kurulu olan oyun, batı müziği formlarına ve piyano eşliğine uygun şekilde revize edilmiştir.
Atatürk’ün Huzurunda Tarihi Bir An
14 Ekim 1925 tarihinde İzmir Kız Öğretmen Okulunda, Selim Sırrı Tarcan ve öğrencisi Mualla Anıl tarafından sergilenen performans, Cumhuriyet tarihimizin en ikonik anlarından biridir. Gösteriyi büyük bir beğeniyle izleyen Gazi Mustafa Kemal Atatürk, bu dansı şu sözlerle onurlandırmıştır:
“Selim Sırrı Bey, zeybek dansına medeni bir şekil vermiştir. Bu sanatkarın eseri olan bu dans, her sosyal toplulukta kadınla birlikte oynanabilir. Bu zeybek dansı, her medeni salonda sergilenebilecek bir güzelliktedir.”
Eğitimde Tarcan Zeybeği
Günümüzde halk oyunları repertuvarındaki yerini koruyan Tarcan Zeybeği, müzik ve beden eğitimi öğretmenleri için sadece bir koreografi değil, öğrencilerimize estetik duygusu, ritim bilinci ve toplumsal eşitlik kazandırabileceğimiz pedagojik bir mirastır.
Zeybeğin özündeki o “vakur duruşu” bozmadan, onu modern bir sahne sanatına dönüştüren bu miras, kültürel zenginliğimizi geleceğe taşımanın en güzel yollarından biridir.
Konu ile ilgili M. Şevki ÇAPAN’ın SELİM SIRRI TARCAN’IN ZEYBEK OYUNU DERLEME ÇALIŞMALARI adlı araştırmaya Buradan ulaşabilirsiniz.
