Müzik eğitiminde öğrencilerimize öğrettiğimiz ilk kavramlardan biri ritimdir. Genellikle 2/4’lük, 3/4’lük veya 4/4’lük gibi simetrik (ana) ritimlerle başlarız. Bu ritimler yürümek, koşmak veya kalp atışı gibi düzenli ve eşit bölünen kalıplardır. Ancak rotamızı Anadolu’ya, Balkanlar’a veya Orta Doğu’ya çevirdiğimizde karşımıza bambaşka, çok daha heyecan verici bir matematik çıkar: Aksak Ritimler.
Dünya müzik literatüründe “Asymmetric Meters” (Asimetrik/Düzensiz Ölçüler) veya “Odd Meters” olarak bilinen bu yapı, bizim kültürümüzde “aksak” kelimesiyle vücut bulur. Peki ama bir ritim neden “aksar”?
Aksak Ritim Nedir?
Aksak ritimler, en basit tabirle 2’li ve 3’lü nota gruplarının eşit olmayan bir şekilde yan yana gelmesiyle oluşan ritim kalıplarıdır. Simetrik ritimlerdeki gibi eşit yarımlara bölünemezler. Bir ayağı biraz daha uzun atan, kendine has bir salınımı olan, dinamik ve sürükleyici bir yapıları vardır.
Geleneksel müziğimizde en sık karşılaştığımız aksak ölçülerden bazıları şunlardır:
5/8’lik Ölçü (Türk Aksağı): İçinde bir adet 2’li ve bir adet 3’lü grup barındırır. (2+3 veya 3+2).
7/8’lik Ölçü (Devr-i Turan): İçinde iki adet 2’li, bir adet 3’lü grup barındırır. (2+2+3, 2+3+2 veya 3+2+2).
9/8’lik Ölçü (Aksak / Roman / Zeybek): Üç adet 2’li ve bir adet 3’lü grubun birleşimidir. Ülkemizde en çok bilinen varyasyonu (2+2+2+3) Roman havalarında karşımıza çıkarken, ağır bir tempoda çalınan (3+2+2+2) dizilimi Ege’nin o görkemli Zeybek oyunlarına hayat verir.
Birkaç farklı örnek daha vermeye çalışayım. Örneğin;
- 10/8’lik Ölçü 2+3+3+2 şeklinde,
- 7/8’lik Ölçü 2+3+2 şeklinde olabilir.
Aşağıdaki resmi tıklayıp büyültebilir ve indirebilirsiniz.
Evrensel Sahnede Aksak Ritimler
Aksak ritimlerin sadece bizim coğrafyamıza ait olduğunu düşünmek büyük bir yanılgı olur. Bugün dünya müziğinin zirvesindeki birçok eser, gücünü asimetrik ritimlerden alır.
Caz efsanesi Dave Brubeck’in tüm dünyada yankı uyandıran Take Five adlı eseri 5/4’lük bir aksak ritim üzerine kuruludur. Benzer şekilde, progresif rock grupları (örneğin Pink Floyd’un 7/4’lük Money şarkısı) veya modern dönem klasik müzik bestecileri eserlerinde sıklıkla asimetrik ritimlerin vurucu gücünden yararlanırlar. Film müziklerinden en ünlüsü ise “Görevimiz Tehlike” filminin müziğidir ve ölçüsü 10/8 ‘lik ölçüdür (3+3+2+2).
Öğrencilerimize daha kolay anlatım için yaptığım ÖLÇÜLER ile ilgili interaktif bölüm için Müzikte Ölçüleri Keşfet bölümüne bakınız.
